شورش تکنولوژی در ایران

اندیشمندان حوزه فرهنگ و اجتماع در اواخر قرن بیستم، دسته بندیهای مختلفی از نسلها بر مبنای مصرف رسانه و رسانههای حاکم در دوره زندگی هر نسل صورت دادند.

اندیشمندان حوزه فرهنگ و اجتماع در اواخر قرن بیستم، دسته بندیهای مختلفی از نسلها بر مبنای مصرف رسانه و رسانههای حاکم در دوره زندگی هر نسل صورت دادند که نام گذاری نسلهای ایکس (X) (متولدان ۱۹۸۱-۱۹۶۴) یا جوان، نوجوانان (Y) نسل وای (متولدان ۱۹۹۷- ۱۹۸۲) و کودکان (Z) نسل زد (متولدان ۲۰۲۰- ۱۹۹۸) از جمله این دسته بندیها هستند. با وجود برخی از تاخیر و تاخرها، این دسته بندی با اندکی تساهل در کشور ما نیز شکل گرفته و میشود از معیارها و شاخصهای آن برای تحلیل شکافهای نسلی و پیامدهای ناشی از این شکاف نسلی بر سبک زندگی جوانان ایرانی استفاده کرد.

با این تفسیر، نسل ایکس ایرانی، در اواسط یا اواخر سالهای جنگ تحمیلی دیده به جهان گشودند. این نسل پس از سالهای جنگ و در دوران نوسازی اقتصادی، مراحل سیاسی اصلاحات، تجربههای نمادینی از سبک زندگی در دهه ۷۰ دارند.

اما نسلهای جدید، سبک زندگی متمایزتری نسبت به این نسل دارند. شاید یکی از اصلیترین وجوه تمایز آنان سیطره تکنولوژی و رسانههای اجتماعی جدید بر همه ابعاد زندگی آنان باشد. این نسل، نسل بازیهای دیجیتالی و زیست رایانهای و تلفنهای هوشمند هستند. آنها با تکنولوژی ارتباطی رشد کرده و کاملا آشنا هستند. استفاده از تکنولوژیهای نوین و شاخصهای فرعی آن، در بین همسالان این بخش، به عنوان ارزش اجتماعی تلقی شده و طیف متمایزی از هنجارهای اجتماعی را شکل داده است.

شورش تکنولوژی و شکل گیری خانواده های مجازی
درواقع نسلهای نوین ایرانی (متولدان دهه ۱۳۸۰ به بعد که در اواخر دهه ۱۳۹۰ بلوغ میرسند) در دوران اوج رسانههایی، مانند بازیهای سه بعدی رایانهای و فراگیرشدن استفاده از اینترنت و ظهور رسانههای اجتماعی و بازیهای آنلاین تعاملی، در یک دنیای مجازی بسیار متفاوت با بسترهای واقعی زیست جامعه ایرانی، دوران بلوغ خود را سپری میکنند.

با این تفاسیر امروزه خانواده ایرانی در سبد فرهنگی خود، با شبکههای ماهوارهای، فضای مجازی، رسانههای مدرن و… مواجه است که هر کدام به نوبه خود، بخشی از ساختارهای خانواده سنتی ایرانی را متحول میکنند. بر این اساس، این شیوه زیست نوین، حتی روابط درون خانوادهها را نیز تغییر داده و الگوهای رفتاری جدیدی در میان افراد خانواده جایگزین میکند. شاید بر همین اساس شاهد گروههای خانوادگی فراوانی در وایبر و جدیدا در تلگرام هستیم. در این گروههای تلگرامی خانوادگی عکسها و خاطرات خانوادگی و گفت و گوهای مجازی شکل میگیرد. علاوه بر این موارد، در این گروهها مضامین مختلف موجهای مجازی به اشتراک گذاشته شده و مراودات مجازی خاصی را در هر خانواده شکل میدهد.

اما این تمام ماجرا نیست، این نسل با تحول فرهنگی عمیقی رو به رو هست که همه وجوه زندگی آنها را متحول می کند. بر این اساس، شیوه زیست نوین، خانوادههای به هم پیوسته دهه ۷۰ در ایران را به خانوادههای از هم گسسته تبدیل میکند. میزان گفت و گوهای واقعی (نه مجازی) در این نسل به نسبت نسل پیشین، بسیار پایینتر است. تجربیات کودکیشان تا حد زیادی ناشی از الگوهای بازیهای رایانهای یا اسطورههای جهانی است و تا حدود زیادی مبتلا به کمال گرایی حاد هستند.

خانه به دوش بودن رسانههای نوین سبب میشود افراد نسلهای نوین در هر لحظه و در هرکجا، امکان اتصال به شبکه جهانی را داشته باشند. بر همین اساس، میشود این گونه تعبیر کرد که این افراد، رسانههای هوشمند خود را واسط میان «جهان» و «خود» میکنند. این رسانههای نوین قدرت تمیز افراد خانواده و سایر افراد عادی در فضای اجتماعی را ندارند و واسط میان شخص و افراد خانوادهاش هم میشوند. شاید به همین خاطر است که بسیاری از خانوادههای ایرانی از اینکه فرزندانشان وقت خود را صرف درس، روابط خانوادگی و عاطفی نمیکنند، گلهمند هستند. براساس آمارها در حال حاضر در ایران ۸۲ درصد از خانوادههایی که فرزندان بالای ۱۱ سال دارند، درگیر این مسئله هستند.

شورش تکنولوژی و شکل گیری خانواده های مجازی
براساس پژوهشهای معتبر انجام شده در این حوزه، این نسل وقت زیادی را صرف سریالهای تلویزیونی (اول طنز، بعد سریال خانوادگی) میکنند. به هر حال، اغلب این کودکان با فضای مجازی در سنین کنجکاوی آشنا میشوند و این فضای مجازی بخشی از مسائلی را که ما به صورت طبیعی در تربیت خود، فرزندانمان را با آن آشنا نمیکنیم، در اختیار آنها قرار میدهد. البته این مشکلات فقط مخصوص فرزندان نیست و بخش زیادی از آمارها از ابتلا و اعتیاد مادران و پدران به فضای مجازی نیز حکایت دارد.

تحقیقات انجام شده در کشور نشان میدهد بیشترین استفاده کنندگان از اینترنت همین نسلهای نوین هستند و ۳۵ درصد از آنها به منظور چت و گفت و گو، ۲۸ درصد به منظور بازیهای اینترنتی، ۳۰ درصد نیز به دلیل جستجو، در شبکه جهانی هستند. به هر ترتیب، بررسی محققان نشان میدهد شاید هیچ گاه کاربران اینترنت از افسردگی و انزوای اجتماعی خود، آگاه نباشند و در صورت آگاهی آن را تایید نکنند، اما ماهیت کار با اینترنت چنان است که فرد را در خود غرق و وی را از نزدیکترین افراد زندگیاش دور میکند.

پژوهشهای انجام شده حاکی است دنیای اجتماعی در آینده، دنیایی منزوی باشد؛ چرا که اینترنت با توجه به رشدی که دارد و جذابیتهای کاذبی که برای نوجوانان ایجاد میکند آنها را به خود معتاد کرده و «جانشین والدین» میشود. این در حالی است که براساس اظهارات معاون سازمان بهزیستی کشور، میزان گفت و گو بین اعضای خانواده در کشور فقط حدود ۳۰ دقیقه در روز است که این میتواند آسیبزا باشد.

شورش تکنولوژیک
«این سیمها چیست در گوش مردم، چقدر ماموران امنیتی زیاد شدهاند، چقدر آدم ها با خودشان حرف میزنند و چقدر ماشینها در خیابانها زیادند». این جملهها بارها در ذهن اوتیس جانسون تکرار شده است. این مرد آمریکایی اخیرا پس از ۴۴ سال حضور در زندان، از حبس آزاد شده است. وی پس از خروج از زندان متوجه شد دنیا با آنچه او در سال ۱۹۷۵ دیده بود، کاملا فرق کرده است. وی در بازدید از میدان تایمز نیویورک از مشاهده حجم فناوری دنیای مدرن در اطراف خود گیج و متحیر شده بود. جانسون مردمی را که هر یک سیمهایی به گوششان وصل بوده و در حال گوش دادن به موسیقی بودند، همانند ماموران سیا میدید یا تصور میکرد عابرانی که با آیفونهای خود در حال حرف زدن هستند، با خودشان صحبت میکنند. داستان زندگی این مرد نشان دهنده تغییرات گستردهای است که نسل نو تجربه کرده و میکند.

تفاوت در نسلها به عوامل متعددی وابسته است که مهمترین آنها، شاید مبتنی بر تغییر در ساختار سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و مشخصا پیشرفت علم و تکنولوژی ارتباطات باشد.
نسل زنده در تاریخ معاصر جهان و ایران را میتوان به پنج دسته تقسیم کرد:

۱- نسل بزرگان
۲- نسل پدران
۳- نسل X
۴- نسل Y
۵- نسل Z

هر کدام از این نسل ها مشخصه اخلاقی، اجتماعی متفاوت و خاص خود را دارند.
در هر نسل نگاه به محور خانواده، انتخاب نوع زندگی و منطق بازی، متفاوت است و اگر قرار باشد تفاوتهای هر کدام از این نسلها را بگوییم، باید به روان شناختی علمی درباره ویژگیهای منحصر به فرد هر یک، نگاه روشنی داشته باشیم.

از آنجا که بحث بررسی و ارزیابی «نسل نو» در کانون این تحلیل قرار دارد، به تبع آن بیشتر و با دقت به شاخصهای نسل z (نسل نو) خواهیم پرداخت.
نسل اول (بزرگان): این نسل توجه بسیاری به ساختار از پیش تعیین شده، سازمانها، سیاست و قرار گرفتن در ساختارهایی داشتند که ترجیح میدادند بیشتر مهرهای باشند برای «گرداندن چرخ زندگی» یا به عبارت سادهتر، ساختارگرایان و انسانهایی سخت کوش و مطمئن بودهاند و خواهند بود (چون داستان سیستم چوب خط فروش)؛ برای مثال در چارچوب مفهوم «خانواده»، ازدواج در این نسل به مفهوم زندگی مشترک با مفهوم تعریف شده حقوقی حاکم بر اجتماع، بسیار فراتر از بازههای زمانی و قراردادهای نقض شدنی برای تمام طول عمر است و طلاق بسیار مذموم و هضم ناشدنی خواهد بود. بدون تردید، توجه به سنتها در این نسل، پررنگ تر از سایر نسلهای بعدی بوده و خواهد بود.

نسل دوم (پدران): این نسل بسیار مولد، صنعتی و تلاشگر بودهاند و از ابتدا اهداف خود را به مرحله اجرا درآورده یا میآورند. نگاه ساختارگرایانه، از مشخصات بارز این نسل است که شامل متولدین دهه ۲۰ تا ۴۰ شمسی میشوند؛ گرچه طبقه بندی زمانی چنین نسلهایی در جوامع مختلف معمولا حالت «ژلاتینی» و متغیر دارد و نمیتوان بازههای زمانی را به صورت کلیشه برای افراد هم نسل در چنین جوامع ناهمگونی، کاملا منطبق با هم و در تطبیق کامل هم نسلی قرار داد، با اطمینان و به راحتی میتوان گفت افراد آرمان خواه و انقلابی در سطح بین المللی و پیشگامان دموکراسی در ایران در دهه منتهی به انقلاب اسلامی ایران، مدیون این نسل هستند. در اینجا با نگاهی ساده به پیرامون جایگاههای تثبیت شده نسل پدران، به راحتی میتوان به شاخصههای عمده روان شناخی شخصیتی این طیف نسل پی برد.

نسل x (فرزندان): این نسل نماد تغییر و تجدیدنظر در سنتهاست که به آن نسل «ام.تی.وی» نیز گفته میشود و منطور نسلی است که در آمریکا تحت تاثیر شبکه تلویزیونی با همین نام قرار داشت. نسلی که با ساختارشکنی، طرد کلیشههای زندگی را نماد هویتی خود قرار داد، مانند نسلی که از آن، جنبش هیپی در جهان غرب متولد و در ایران با تغییر ساختار فرهنگی دچار پارادوکس هویتی و تضاد با بعضی از مظاهر حقوقی و اجتماعی شد. بدون شک، گستردهتر شدن حیطه عمل و ورود رسانههای صوتی- تصویری و زیرساختهای رفاه اجتماعی- فرهنگی در بطن اجتماعی این نسل، تاثیر تعیین کنندهای بر جای گذاشته است.

نسل y یا (پیشگامان دیجیتال): این نسل در بسیاری مقاطع، شب بیدار ماند تا از سد سکندر «کنکور» به سلامت بگذرد، در کوران رقابت گوی سبقت را از دیگر همسالان خود برباید و هم اکنون در حال دست و پنجه نرم کردن با معضل اشتغال و تشکیل خانواده است. نیمی از آن در ابتدا با دو کانال تلویزیونی شروع کرد و در میانه راه با امکان انتخاب بین «کنسول های بازی» و استفاده از ماهواره، در معرض یک جهش فرهنگی متاثر از عوامل درونی- بیرونی قرار گرفت. نسل y بی اعتماد به سنت های گذشته، به دنبال هویتی جدید در محیط الاکلنگی و چارچوب زندگی فردگرایانه و مدرن در معرض کشف دنیای جدید بود که در نهایت موجب ایجاد یک «تضاد هویتی»، مانند خودآرایی شد که حتی در این بین، از به نمایش گذاشتن جلوه های شخصیت فردی خویش در مراسم سنتی نیز ابایی نداشت.
نسل z (نسل نو یا رنگارنگ دیجیتالی): نسلی که «بیل گیتس» با اینکه جامعه شناس نبود آن را نسل اینترنت نام نهاد. به واقع این نسل، از همان ابتدای شروع تحصیل ابتدایی خود، از امکان استفاده از کامپیوتر و اینترنت بهره برد و تقریبا هیچ سوالی در پشت ذهنشان بی جواب نماند. این نسل خیلی زودتر از حد تصور چیزی را آموختند که نسلهای قبلی با زحمت و ریسک زیاد به دست آورده بودند. این نسل چیزهایی جدید را وارد بازی اجتماعی و فردی کردند که بعضا به نظر بسیاری از نسلهای «پیشینی»، نوعی ناهنجاری تلقی میشود. آنها در بعضی از موارد دوستانی دارند که هیچ گاه همدیگر را ندیدهاند. ولی ایجاد ارتباطات فراگیر چند بعدی که دستاورد نسلهای قبلی بود، در کمترین زمان ممکن، به دلیل استعدادشان در فراگیری و سرعت ارتباطات در فضای مجازی، از سوی آنان با تغییر در ساز و کار بسیاری از این نوع ارتباطات مصادره شد.

هرچند نسل های «پیشینی» شاید این نسل نو را هنجارشکن تلقی کند و چندان به آنها اعتماد نکنند، اما نیمه پر لیوان پیشگامی در حوزه آی تی است که به وسیله این نسل نو و دیجیتال میتواند مولد و محرک اقتصادی در این وضعیت و شرایط پساتحریم باشد. چنانچه نسل پدران را به کاشفان تشبیه کنیم، نسل فرزندان را هم مانند جویندگان طلا به حساب آوریم و نسل پیشگامان دیجیتال را شبکه سازان رسانه مجازی تلقی کنیم، به درستی باید نسل نو را خانه نشینهای ارتباطات دانست که با یک «کلیک» میتوانند شبکه سازی بدون ارتباطات فیزیکی و مستقیم را عملی کنند.

برای بسیاری از اعضای این نسل کوچک شدن و بی اعتنایی به حریم خصوصی خود و دیگران نه تنها مذموم و نکوهیده نیست که حتی به منزله «پرستیژ اجتماعی و فردی» آنان به حساب میآید. اطمینان و اعتماد سریع نسل نو به مدد استفاده از ابزارهای تکنیکی و دیجیتالی موجود، گاه پیامدهایی را به همراه دارد؛ چرا که اعتماد از یک نظر به مفهوم «دستاورد زمان» است. در آینده نزدیک سال هایی فراخواهد رسید که آیندگان باید روی دیوار همین نسل رنگارنگ یادگاری بنویسند. نسلی که «یه قل دوقل» بازی نکرد، پایش خاکی نشد و هم زمان ساختارشکن و هوشمند بود.
منبع: ماهنامه جامعه پویا

مرتبط

- - , .